Тывага Шагаа уткуштур белеткел ажылдары чоннуң албан кылыр езулалы апарган, ооң иштинде чаа хеп даараары база онзагай чаңчыл.
Ол дээрге арыглаашкын езулалының база бир кезээ болур: эрги чүүл октаттынар, а арыг болгаш чаа чүүл чаартылганы, ачылыг амыдырал эргилдезин база келир чылче чыргалды хаара тутканын херечилеп турар. Чаа хеп байырлалдың ыдыктыг утказын — чаа чүүлче шилчиирин, үелерниң чаазы болгаш ону арыг бодалдар-биле уткуурунга беленин демдеглеп турар.
Тыва тонну быжарының чажыттары, хээлери болгаш утка-демдээ:
Тыва тонда чоннуң ёзу-чаңчылдарының, сүзүктериниң болгаш аян-шинчизиниң бүдүн тайылбыры сиңген дизе чазыг чок. Ооң кол-кол онзагайын сайгарып көрээлиңер: чүүден даараарыл, канчаар быжарыл база хээлер чүнү илередип турарыл.
Чаңчыл езугаар тонну алгы-кештен болгаш өске-даа бойдустан үндезилээн пөс-таавыдан даарап турган:
- кидис (даштыкы тон, бөрт) - чылыг, өл-шыкка шыдамык, көшкүн амыдыралга тааржыр;
- алгы-кеш (тыва идик-хептиң кезектери) - быжыг, хат-чаъстан камгалаар;
- торгу болгаш хорагай (байырлал хеви) – чугаа-соотту өөскүдүп, садыг-саарылганы чогударда, чедимчелиг байдалды илередир турган;
- хөвең болгаш дүк (хүн бүрүде кедер хеп) — чымчак, агаар эрттирер, эптиг.
Тон кылыр пөс-таавының өңү база уткалыг: ак – арыг-силиг, буянныг чорук, кызыл – күш-шыдал, чуртталга, көк – дээр, мөңге назын, сарыг – хүн, шажын-чүдүлге, ногаан – бойдус, өзүлде, сайзырал.
Быжары: хевириниң болгаш тургузуунуң аяны
Тон кыска-даа болза бодамчалыг хевир-биле ылгалып турар:
дорт быжары – шимчээшкинниң хостуун хандырар, аът мунарынга тааржыр;
узун чеңнер – сооктан камгалаар;
кур – кол, албан турар кезээ: бел, дурт-сын кезиин онзалап демдеглээр, эт-эдилелди (даңза-таакпы, оттук-бижек, чанчык) азарынга бараан болур.
(Уланчылыг).
Республиканың улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга төвү белеткээн.
Ук албан чериниң архивинден чуруктар.
ШАГААДА ЧАА ТОН – ЧААРТЫЛГАНЫҢ ДЕМДЭЭ
29 Янв.
