Сарыг шажын чурагайы-биле хей-аът тугу азы кежик тукчугажы кижиниң сагыш-сеткилиниң болгаш иштики байдалының одунуң күжүн (энергиязын) көвүдедир ыдыктыг демдек болуп турар.
Кажан кижиниң иштики от күжү сула турда, хей-аъды кудулаар, кадыкшылы кошкаар, чедимче чок чоруктар тыптыр, чоок улузу-биле билишпестээр база өг-бүлезинге эпчок чүүлдер ала-чайгаар тура берип болур. Ук байдалдың бир херечизи – дүжүнде дагдан бадып, тулаага дүжүп чыдар кылдыр көөр, а хей-аът бедикте, күштүгде – ак аът мунуп чоруурун дүжээр (машина деп билип база болур).
Кижиге күштүг болгаш таарымчалыг хей-аът, сүлде амыдыралга чаагай чорукту чедип алырынга болгаш чүткүл-сорукту боттандырарынга онзагай чугула. Чүге дээрге, кижи бүрүзү эки салым-чолдуг болур, ынчалза-даа иштики оттуң күжү чедимче чок болганындан чамдыкта амыдыралга чүнү-даа чедип ап шыдавас болур. Мындыг таварылгада кежик тукчугажын бедикке киискидери күзенчиг.
Олча-омактыг чорукту оттурарда, лама башкылардан бодунуң сагыш-сеткилиниң деңгел-шинээзин билип алыр, оон оларның саналдаан аргаларын ажыглаар херек. Бо таварылгада ыдыктыг номналче чагыг киирерин азы мөргүлге олурарын саналдап болур. Ол ышкаш байдалды экижидер дизе, кежик тукчугажын киискидер езулал дузалаар.
Хей-аът тугунуң ортузунда аът, а ооң дөрт булуңунда пар, арзылаң, улу болгаш куштар дээргизи хаан-херети бар. Ол дириг амытаннар улуг күчү-күштү болгаш бедик сүлдени айтып турар. Тукчугашта ыдыктыг тариналарны бижээн база кижиниң адын киир бижиир хос чер бар. Өг-бүлеге олча-кежиктиң тускай тукчугажы бар (өгнүң эр-кыс ээлериниң тукчугаштары аңгы-аңгы талаларже көрбези чугула), чаш уругларга тукчугаш чылдарының аайы-биле аңгы болур.
Кежик тукчугажын азар езулалды сарыг шажынның чүдүкчүлери Шагаа – чаа чыл дүшкен соонда эрттирер. Шагаа эртенинде база чаа чылдың бир дугаар айы – Ак айның дараазында хүннеринде база хүрээге келгеш, бодунуң төрүттүнген чылынга дүүштүр тукчугашты шилип алгаш, лама башкыдан ону ыдыктап бээри-биле дилег киирип болур.
Дараазында хей-аът тукчугажын киискидерде айыткан чүкче үнгеш, дараазында ыдыктыг кыйгырыгны номчааш, ону бедикче киискидер: «Күндү сарва дуду хоо базар аюше сууха».
Хей-аът тугунуң езулалы үш кол негелделиг:
1. ϴңүн болгаш азар хүнүн дараазында дүрүмнерге дүүштүр шилип алыры, чижек: аът чырык. хүн талазынче «маңнаар» ужурлуг;
2. Ёзулалдар-биле ыдыктаары - «аътты диргизери»;
3. Ыдыктаан тукту бедик, арыг база хат-салгын кирер черге киискидер, хоорай чурттакчылары ону балконга азып болур.
Ынчап кээрге, хей-аът тугу дээрге кижиге тайбың-чаагай, эптиг-чымчак бүгү-ле аас-кежиктиг байдалдарны хаара тудуп сорунзалаптар күчүлүг демдек-тир. Олча-омакты, чедиишкиннерни чалап аар дизе, шагның аазы, ак чолдуг Шагаа база ыдыктыг Ак ай эң-не тааржыр эки үе ол болур.
Республиканың улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга төвү белеткээн.
ХЕЙ-АЪТ ТУГУНУҢ УЖУР-ДУЗАЗЫ
17 Фев.
