(Уланчызы) Кыс болгаш эр тоннар тодаргайы-биле ылгалып турган: херээжен кижиниң тону хөй кезиинде алгыг эдектиг, бай каасталгалыг, а эр кижиниң тону шала бөдүүн, каасталгазы эвээш болур. Каасталга демдектерниң дылы тускай болурда, эдилел бүрүзү ыдыктыг деңнелге уткалыг: Бажы шиш үш-булуңчук, дөрт-булуңчук угулзалар – дагларның, хемнерниң, а ээрли берген суук угулзалар – хемнерни, оруктарны көргүзүп турар. Yнүштер демдектери (бүрүлер, чечектер) - үнүш-дүжүткүр, бай чыл болурун йөрээген. Азырал болгаш черлик амытаннар демдээ (мыйызы, дуюу) – оран-таңды, чер-чурт болгаш мал, чер ажыл-агыйы-биле харылзааны илереткен. Курларда болгаш бөрттерде мөңгүн шывыглар багай чүүлдерни дозар, ырадыр сывыртаар. Даарашкыларның кол кезектери: Торгу, чинчи-биле угулзалаан даарашкы – хаалганы, чеңни, моюндурук аксын болгаш эдекти каастаар; Демир, шил, ыяш, сөөк, чук өөктерге ыдыктыг демдектерни оюп сиилбиир; Бийирлер, чонар-даш, сүвүр баштыг чыда хевири — овур-хевирге шимчээшкинни немээр, аза-букту болгаш азыг диштиг араатаннарны коргудар сүзүглелдер болур. Бөрттер болгаш ооң немелде кезектери довурзак (кулактыг бөрт) - кидистен болгаш алгы-кештен кылыр кышкы хевир, сооктан камгалаар; бөртчүгеш (кожагар бөрт) - хилиң каасталгалыг болгаш мөңгүн кезектерлиг байырлал хевири; алгыдан азы пөстен кылган курлар – угулзалап даараан, чамдыкта мөңгүн кызырткыыштарлыг; сыргалар, билектээштер, билзектер, чавагалар — мөңгүнден кылган, шуру азы көк-даш (кадыкшылдың, байлакшылдың демдектери). Тыва тон чүгле каасталга эвес, а чоннуң көрүштүг сагыызыны, хей-аъды болур. Даараан тон бүрүзү, өң-чүзүнү болгаш хээлерге чедир көшкүн амыдыралды, бойдустуң күжүнге бүзүрелди болгаш өгбелерге хүндүткелди чугаалап турар. Республиканың улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга төвү белеткээн.









