Удавас ай санаашкыны-биле ыдыктыг чаа үе – Шагаа келир. Бо хүннерде амыдыралдың чаа эргилдезинче чиик, арыг болгаш бүрүн кирер дээш хөй деңнелдиг арыглаашкынны эртерин чаңчыл айтып турар. Ынчангаш Шагаа бетин арыглаашкынның 5 хевирин албан кылза чогуур. Бажыңның (аал-коданның) арыглаашкыны Соңгаларны база кирер эжикти чуп кааптыңар, азыгларда, эт-сеп артында чедери берге черлерде доозунну чодуңар. Ажыглалдан үнген, үрелген херекселди октаптыңар. Ажылдаар чериңерде олудуңар долгандыр аштап-арыглап алыңар – ажыл-херектиң чогумчалыы арыг-силигден, чурумдан эгелээр дээрзин сактыңар. Тыва чон мал-маган-биле сырый холбаалыг болганывыста, аал-коданның арыглаашкынын база кылыр. Автомобильди аштаңар: чадыгларны силгиңер, агаарладыңар, чыглы берген боктардан адырлыңар. Идик-хевиңер эде көрүңер: ачы-дуза чедиреринге азы чок кылырынга эрги болгаш херек чок чүүлдерни хараадавайн кааптыңар. Саң-хөө болгаш өске-даа харылзаалардан арыглаашкын Өрелерден адырлып алыңар – хензиг-даа чедир кылдынмаан хүлээлгелер, аазаашкыннар чуртталганың чаа оруктарын дуглап моондактап болур: - Эгелеп алган ажыл-херектерни доозуңар, ажыл-амыдыралга түңнелдерни үндүрүп чаа сорулгаларны салыңар, чагааларга харыылаңар, ужуражылгаларны дугуржуп алыңар; - Чедир чоруттунмаан чугааларны, херектерни доозуңар, боттарыңар хостаңар; - Амыдыралыңарга анчыг чүүлдер чедирип турар кижилер-биле харылзааны кызыгаарлаңар. Сагыш-сеткил арыглаашкыны Даяандан кылыңар: артык чүүлдер — коргуушкуннар, дадагалзаашкыннар, хорадаашкыннар иштики бодалдарыңардан ыразын, оларны салыптыңар. Саазынга адырлып алыксаан чүүлдериңерни (кадыкка, сагыш-сеткилге хора чедирипки деп байдалдар, дүвүренчиг бодалдар) бижээш, өрттедиптиңер; Ужур-уткалыг мөргүлдерни азы тариналарны номчуңар; Эртип турар чылга четтиргениңерни илередиңер. Мага-бот арыглаашкыны Чунар-бажыңга азы ваннага кириңер – суг мага-ботта чыглы берген шагзыраашкынны алгаш баар. Байырлалга чедир каш хонук бурунгаар аар чемден ойталаңар – хоолулуг быдааларны, ногааларны дээре деп көрүңер. Мөргүл болгаш ёзулалдар дамчыштыр арыглаашкын Хүрээге барыңар — Бурганнар өргээзинге арыглаашкын келир, сагыш-сеткил чымчаар, чаагай хөөн оттур: Ыдыктыг тариналарның үнү-биле таарышпас энергетика тайлып чидер, мага-боттуң аарыглары чиигээр, амыдыралдың нарын байдалдарындан үнер аргалар тыптыр, хомудалдар дээн чижектиг чүъктерден чүрек хосталыр; Лама-башкыларга ыдыктыг номналдарга кыйгырып номчууру-биле, дөргүл-төрелиңерниң болгаш чоок кижилериңерниң кадыкшылының болгаш чаагай чоруунуң дугайында чагыг-бижикти киириңер – ол сагыш-сеткилдиң харылзаазын быжыглаар болгаш оожургал эккээр; Чуладан өргүңер - от арыглаашкынны күштелдирер болгаш чырык энергияны амыдыралга хаара тударын илередип турар. Бо бүгү арыглаашкын хевирлерин чүгле бүдүү хүнүнде кылырын оралдашпаңар. Кылыр ажылдарны неделяның хүннеринге чарып, үлеп алыр силер – ынчалдыр арыглаашкын шылгалда эвес, а чырык байырлалга медерелдиг белеткелдиң солун езулалы апаар. Шагаа силерге чаартылганы, өөрүшкүнү болгаш чаагай күзелдерниң боттанырын сөңнээр болзун! Республиканың улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга төвү белеткээн.









